नेपालमा प्रतिनिधिसभा निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा अहिलेको समय केवल राजनीतिक दल र उम्मेदवारहरूको मात्र परीक्षा होइन, नागरिक चेतनाको पनि परीक्षा हो भन्ने कुरा झन् स्पष्ट हुँदै गएको छ । निर्वाचन हुन अब एक साता मात्रै बाँकी रहेको अवस्थामा मतदाताले भावनात्मक लहर, हल्ला वा प्रचारको प्रभावमा भन्दा आफ्नै विवेक, मूल्य र भविष्यको सोचका आधारमा निर्णय लिनु आवश्यक छ । लोकतन्त्रमा मत हाल्नु अधिकार मात्र होइन, जिम्मेवारी पनि हो, र त्यो जिम्मेवारीको सही प्रयोगले नै मुलुकको दिशा निर्धारण गर्छ ।

निर्वाचनको सन्दर्भमा प्रकाशित विश्लेषणहरूमा पनि बारम्बार जोड दिइएको छ कि चुनाव वास्तवमा नेताहरूको भन्दा नागरिकहरूको परीक्षण हो, किनकि अन्तिम निर्णय मतदाताको हातमा हुन्छ । मतदाताले आफ्नो मत प्रयोग गर्दा व्यक्तिगत लाभ, नातावाद, क्षणिक आकर्षण वा प्रचारको प्रभावभन्दा माथि उठेर नीति, दृष्टि र कार्यक्षमताको मूल्याङ्कन गर्न सके मात्रै लोकतन्त्रको गुणस्तर बलियो हुन्छ । चुनावको बेला उम्मेदवारहरू घरदैलोमा आउने, आश्वासन दिने र विभिन्न वाचा गर्ने क्रम स्वाभाविक हो, तर मतदाताले पनि उनीहरूलाई प्रश्न सोध्ने, विगतको काम मूल्याङ्कन गर्ने र भविष्यको योजना स्पष्ट गराउन आग्रह गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ ।

मतदान केवल एउटा दिनको क्रिया जस्तो देखिए पनि यसको प्रभाव पाँच वर्ष वा त्योभन्दा बढी समयसम्म रहने गर्छ । त्यसैले एक पटकको निर्णयले मुलुकको नीतिनिर्माण, विकासको गति, सुशासनको स्तर र नागरिक जीवनको गुणस्तरमा प्रत्यक्ष असर पार्छ । यही कारणले नयाँ अनुहार भनेर मात्र वा पुराना भन्दै अस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति दुवै गलत हुन सक्छन् । महत्वपूर्ण कुरा उम्मेदवारको योग्यता, इमान्दारिता, दृष्टिकोण, नीति र जनताको हितमा काम गर्ने प्रतिबद्धता हो । लोकतन्त्रमा प्रतिस्पर्धा व्यक्तिको होइन, विचार र कार्यक्रमको हुनुपर्छ भन्ने मूल मर्म यही हो ।

आजको सूचना प्रविधिको युगमा मतदातासँग जानकारी प्राप्त गर्ने पर्याप्त माध्यम छन् । सामाजिक सञ्जाल, समाचार, सार्वजनिक बहस र प्रत्यक्ष संवादमार्फत उम्मेदवारको पृष्ठभूमि बुझ्न सकिन्छ । तर सूचना धेरै हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई विवेकपूर्ण ढंगले विश्लेषण गर्न सक्नु महत्वपूर्ण हुन्छ । अफवाह, दुष्प्रचार र भावनात्मक नाराले निर्णय प्रभावित हुन नदिनु नागरिक परिपक्वताको संकेत हो । सचेत मतदाता लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो भन्ने तथ्यलाई आत्मसात गर्नुपर्ने समय यही हो ।

लोकतन्त्र केवल नेताले राम्रो गरेपछि मात्रै बलियो हुने प्रणाली होइन; नागरिकले जिम्मेवार निर्णय गरेपछि मात्रै बलियो हुने व्यवस्था हो । यदि मतदाताले योग्य र सक्षम प्रतिनिधि छनोट गरे भने शासन राम्रो हुने सम्भावना स्वतः बढ्छ, तर गलत निर्णयले दीर्घकालीन समस्या निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले अहिलेको समय मतदाताले आफूलाई प्रश्न गर्ने समय पनि हो—के हामी भावनामा बगिरहेका छौं, कि भविष्य सोचेर निर्णय गरिरहेका छौं ?

अन्ततः निर्वाचन लोकतन्त्रको पर्व मात्र होइन, नागरिक चेतनाको ऐना पनि हो । लहरको पछाडि लागेर होइन, आफ्नै विवेक प्रयोग गरेर गरिएको मतदानले मात्रै सच्चा लोकतन्त्रलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ । मत हाल्नु कर्तव्य हो, तर असल उम्मेदवारलाई मत दिनु जिम्मेवार नागरिकताको परिचय हो । यही सचेत निर्णयले मुलुकको भविष्य सुरक्षित गर्न सक्छ ।

(लेखक समाजप्रेसकी ग्लोबल इडिटर एवं नेजाकी कोषाध्यक्ष हुन् । )