हरेक वर्ष नोभेम्बर १२ का दिन विश्वभर विश्व निमोनिया दिवस (World Pneumonia Day) मनाइन्छ। यो दिवस मनाउने उद्देश्य सबै उमेरका मानिसहरू, विशेषगरी पाँच वर्ष मुनिका बालबालिकामाझ निमोनियाको जोखिम, लक्षण, रोकथाम र उपचारबारे सचेतना जगाउने हो। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार निमोनिया अझै पनि विश्वभर बालबालिकाको मृत्युको प्रमुख कारण मध्ये एक बनेको छ। स्वास्थ्य प्रविधि र औषधिको तीव्र प्रगतिका बाबजुद पनि निमोनियाबाट हरेक वर्ष लाखौँ मानिसको मृत्यु हुनु मानवताको लागि चिन्ताको विषय बनेको छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनको मतमा निमोनिया “भुलिएको हत्यारा (The Forgotten Killer)” हो। यसले विशेष गरी कमजोर रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता भएका बालबालिका, वृद्ध तथा पुराना रोगीहरूलाई छिट्टै गम्भीर अवस्थामा पुर्‍याउँछ। तथ्यांकअनुसार विश्वभर पाँच वर्ष मुनिका बालबालिकामध्ये प्रत्येक ४० सेकेन्डमा एकजनाको मृत्यु निमोनियाबाट हुन्छ। स्वास्थ्य पूर्वाधार, सरसफाइ र पोषणमा सुधार ल्याएर करिब दुई तिहाइ मृत्युहरू रोक्न सकिने WHO को आकलन छ। संस्थाले देशहरूलाई निमोनियालाई सार्वजनिक स्वास्थ्य प्राथमिकतामा राख्न, बालबालिकाको खोप कार्यक्रम सशक्त बनाउन, हावाको प्रदूषण नियन्त्रण गर्न र जनस्वास्थ्य शिक्षा विस्तार गर्न आह्वान गरेको छ।

विश्व निमोनिया दिवस २००९ देखि मनाउन थालिएको हो। यो दिवसले निमोनियाबारे मौनता तोड्ने र सरकार तथा नागरिक समाजलाई एकजुट भएर काम गर्न प्रेरित गर्ने उद्देश्य राख्छ। हालको परिवेशमा जब वायु प्रदूषण, पोषणको कमी र जलवायु परिवर्तनले स्वास्थ्य प्रणालीमा थप दबाब सिर्जना गरिरहेका छन्, त्यस्तो अवस्थामा यो दिवस अझ सान्दर्भिक बनेको छ। यो दिवस केवल रोगबारे सम्झना गर्ने होइन, स्वास्थ्य नीति र व्यवहारमा सुधार ल्याउने अवसर पनि हो, जसले समुदायस्तरमा समयमै उपचार र रोकथामका उपायहरू सुनिश्चित गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

नेपालमा पनि निमोनिया अझै गम्भीर स्वास्थ्य चुनौती हो। पाँच वर्ष मुनिका बालबालिकाको मृत्युका प्रमुख कारणमध्ये यो अग्रस्थानमा छ। विशेष गरी दुर्गम र ग्रामीण क्षेत्रमा समयमै स्वास्थ्य सेवा नपुग्दा र सचेतनाको कमी हुँदा समस्या गहिरो बनेको छ। नेपाल सरकारले बाल स्वास्थ्य कार्यक्रमअन्तर्गत Pentavalent (DPT-HepB-Hib) र PCV (Pneumococcal Conjugate Vaccine) खोप सञ्चालन गरेको छ, जसले बालबालिकामा निमोनियाको जोखिम घटाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ। तथापि, वायु प्रदूषण, बालबालिकाको कुपोषण र इनडोर धुवाँ (धुवाँमा पकाउने चुलो) अझै पनि निमोनियाका प्रमुख कारण बनेका छन्।

नेपालमा निमोनियाको नियन्त्रणका लागि सार्वजनिक सचेतना अभिवृद्धि, स्वास्थ्य सेवा पहुँच विस्तार, खोप कार्यक्रम सुदृढीकरण, वायु प्रदूषण नियन्त्रण र पोषण सुधार अपरिहार्य छन्। यसका साथै, बाल स्वास्थ्य र संक्रमणजन्य रोग नियन्त्रणका लागि स्थायी नीति तथा बजेटीय प्राथमिकता सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ। मातृ तथा शिशु स्वास्थ्यका कार्यक्रमहरूलाई एकीकृत रूपमा सञ्चालन गरी सामुदायिक स्तरमै रोकथाम र उपचारका सेवा विस्तार गर्न सकेमा निमोनियाको जोखिम उल्लेख्य रूपमा घटाउन सकिन्छ।

निमोनिया कुनै अपरिहार्य भाग्य होइन, बरु रोकथाम र उपचार योग्य रोग हो। विश्व स्वास्थ्य संगठनको आह्वानअनुसार, सस्तो र प्रभावकारी उपायहरू—खोप, पोषण सुधार, वायु स्वच्छता र समयमै उपचार—अपनाएर हजारौँ बालबालिकाको ज्यान बचाउन सकिन्छ। नेपालका लागि विश्व निमोनिया दिवस केवल अन्तर्राष्ट्रिय सन्देश होइन, आफ्नै समाजको स्वास्थ्य दायित्व हो। सचेत नागरिक, उत्तरदायी सरकार र सक्रिय स्वास्थ्यकर्मीको साझा प्रयासबाट मात्र “निमोनियामुक्त नेपाल” सम्भव छ।