विश्वका दुई मुलुक, अमेरिका र नेपाल—भौगोलिक, आर्थिक र सांस्कृतिक दृष्टिले एकअर्का भन्दा निकै फरक भए पनि अहिलेको विश्व परिवेश, राजनीति, अर्थतन्त्र, प्रविधि र सामाजिक संरचनामा आएको परिवर्तनले यी दुई देशलाई नयाँ युगका चुनौती र अवसरको छेउमा ल्याइपुर्याएको छ ।

अमेरिका सधैंदेखि विश्वकै सबैभन्दा शक्तिशाली देशका रूपमा चिनिँदै आएको छ । यद्यपि, विगतका दशकमा देखिएका सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक समस्या तथा द्वन्द्वहरूले अमेरिकी समाजमा रूपान्तरणको खाँचो औंल्याएका छन् । २१ औं शताब्दीको प्रारम्भदेखि नै ध्रुवीकृत राजनीति, सामाजिक असमानता, जातीय द्वन्द्व र अवसरको असमान वितरणले अमेरिकी समाजभित्र नयाँ खालका चुनौतीहरू जन्माएका छन् ।

अमेरिकामा जातीयता, लैङ्गिकता र वर्गीय असमानताविरुद्ध व्यापक बहसहरू भइरहेका छन् । ‘ब्ल्याक लाइभ्स म्याटर’ जस्ता आन्दोलनहरूले नश्लीय भेदभाव विरुद्धको आवाजलाई विश्वभर फैलाएका छन् । महिलाहरू पनि समान अधिकार र अवसरका लागि निरन्तर संघर्षरत छन् । यी आन्दोलन र बहसहरूले अमेरिकालाई अझ समावेशी र न्यायपूर्ण समाजतर्फ अग्रसर गराउने दबाब सिर्जना गरिरहेका छन् ।

प्रविधि र नवप्रवर्तनको क्षेत्रमा अमेरिका अझै पनि अग्रपंक्तिमा छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, हरित ऊर्जा, स्वास्थ्य प्रविधि लगायतका क्षेत्रमा भएको प्रगतिको प्रभावले अमेरिकी अर्थतन्त्र पुनरुत्थान भइरहेको देखिन्छ । यद्यपि, यिनै प्रविधिहरूले रोजगारीको स्वरूपमा व्यापक परिवर्तन ल्याएका छन् । सामाजिक संरचना र श्रम बजारमा देखिएका नयाँ चुनौतीहरूप्रति अमेरिकी नीति निर्माताहरूले सन्तुलित र दीर्घकालीन रणनीति अपनाउनु आवश्यक छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका हिसाबले अमेरिका अझै विश्वकै एक मुख्य शक्ति हो, तर चीनसहितका नयाँ उदीयमान राष्ट्रहरूले यसको प्रभुत्वमा चुनौती दिइरहेका छन् । यस्तो परिस्थितिमा अमेरिका अब बहुपक्षीय संवाद, सहकार्य र समन्वयलाई प्राथमिकता दिँदै विश्व शान्ति र आर्थिक स्थायित्वमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने स्थितिमा पुगेको छ ।

नेपालको कुरा गर्दा, यो देश लामो समय राजनीतिक अस्थिरता, प्राकृतिक प्रकोप र आर्थिक समस्याबाट गुज्रिरहेको छ । यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा राजनीतिक स्थायित्व, संघीय संरचनाको कार्यान्वयन र क्षेत्रीय महत्वको वृद्धि जस्ता विकासले देशलाई नयाँ यात्रातर्फ डो¥याइरहेका छन् । २०७२ सालमा संविधान लागू भएसँगै नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा रूपान्तरण भएको हो । संघीयता कार्यान्वयनको क्रममा प्रदेश र स्थानीय सरकारहरूलाई जिम्मेवारी बाँडफाँड हुँदै गएको छ । जनताको राजनीतिक सहभागिता र सचेतना उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ । यद्यपि संघीयता सफल बनाउन स्रोत व्यवस्थापन, मानव संसाधनको विकास र संरचनागत सुदृढीकरण अपरिहार्य छन् ।

नेपालको भूराजनीतिक अवस्थिति विशेष महत्वको छ । भारत र चीनजस्ता दुई महाशक्तिको बीचमा अवस्थित नेपालले सन्तुलित कूटनीति अपनाएर आफ्नो भूराजनीतिक स्थानलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्नसक्छ । चीनको बेल्ट एन्ड रोड इनिशिएटिभमा सहभागी भएर र भारतसँगको पारम्परिक सम्बन्धलाई सुदृढ गर्दै नेपालले पूर्वाधार विकास, व्यापार विस्तार र लगानी आकर्षणमा उल्लेखनीय फड्को मार्न सक्छ ।

नेपालको अर्थतन्त्र हालसम्म कृषिमा आधारित भए तापनि सेवा, पर्यटन र श्रमिक रेमिट्यान्सले उल्लेखनीय योगदान दिइरहेका छन् । युवाहरूमा उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन र प्रविधिमा रुचि बढ्दो छ । डिजिटल नेपाल अभियान, स्टार्टअप प्रवद्र्धन, नयाँ उद्योगहरूको विकासजस्ता पहलमार्फत आर्थिक वृद्धिमा गति ल्याउन सकिन्छ । तर बेरोजगारी, शिक्षा–रोजगारी असन्तुलन र ग्रामीण–शहरी विकासमा देखिएका खाडल समाधान गर्न दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक देखिन्छ ।

यी दुई फरक प्रकृतिका देशहरू—अमेरिका र नेपाल—बीचको तुलनामा केही समानता पनि भेटिन्छ । दुवै देश सामाजिक समावेशीकरणको खाँचो महसुस गरिरहेका छन् । अमेरिकामा जातीय र लैङ्गिक समानताको माग बढ्दो छ भने नेपालमा जातीय, भाषिक र सांस्कृतिक विविधतालाई समेट्ने खालको समावेशी संरचनाको खाँचो देखिन्छ । नयाँ नेपालको निर्माण सबै वर्ग र समुदायको समान सहभागिता बिना सम्भव छैन ।

प्रविधिको तीव्र विकासले दुवै मुलुकमा परिवर्तन ल्याइरहेको छ । अमेरिका जहाँ विश्व प्रविधिको नेतृत्व गरिरहेको छ, नेपालमा पनि सूचना प्रविधिको पहुँच विस्तार हुँदै गएको छ । यदि नेपालले युवाशक्तिलाई प्रविधिमैत्री बनाउने हो भने, नवप्रवर्तनद्वारा आर्थिक विकासलाई गति दिन सकिन्छ ।

दुवै देशलाई वातावरणीय संकटले पनि गहिरो असर पु¥याइरहेको छ । अमेरिका जलवायु परिवर्तनको विश्वव्यापी प्रभावको केन्द्रमा छ भने नेपाल हिमाली क्षेत्रको पग्लने क्रम, बाढीपहिरो र पारिस्थितिक असन्तुलनको जोखिममा रहेको देश हो । अमेरिकाले हरित ऊर्जा, कार्बन न्यूट्रालिटी र वातावरणीय संरक्षणमा ध्यान दिइरहेको छ भने नेपालले पनि दिगो विकासका लागि जल, जमिन, वनजंगल र जैविक विविधताको संरक्षणमा जोड दिनुपर्नेछ ।

यी दुई देशका भिन्न भूगोल र पृष्ठभूमिका बाबजुद तिनको लक्ष्य समान छन् —समावेशी विकास, प्रविधिनिर्भर नवप्रवर्तन, लोकतान्त्रिक सुदृढता र वातावरणीय सन्तुलन । अमेरिका आफ्नो पुरानो महाशक्तिको भूमिका पुनःपरिभाषित गर्दै नयाँ युगका चुनौतीहरूसँग जुधिरहेको छ भने नेपाल आफ्ना सम्भावनाहरू प्रयोग गरी समृद्धिको यात्रामा अघि बढ्ने प्रयत्नमा छ ।

यी फरक चुनौती र अवस्थाहरूलाई बुझेपछि दुवै देशले एकअर्काबाट सिक्ने, परामर्श र सहकार्यको माध्यमबाट आपसी सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन सक्नेछन् । नयाँ अमेरिका र नयाँ नेपाल—यी शब्दहरूमा भविष्यप्रतिको आशा, सम्भावना र परिवर्तनको उर्जा समावेश छ । अब जनताको सक्रिय सहभागिता, दूरदर्शी नेतृत्व र साझा प्रयासमार्फत यी सम्भावनाहरूलाई यथार्थमा रूपान्तरण गर्नु अपरिहार्य बनिसकेको छ ।

(लेखक समाजप्रेसकी ग्लोबल इडिटर एवं नेजाकी कोषाध्यक्ष हुन् । )