नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनले पार्टीको नेतृत्वमा नयाँ पुस्ताको उदयलाई संस्थागत गरेको छ। गगनकुमार थापा सभापतिमा निर्वाचित भएका छन् भने विश्वप्रकाश शर्मा वरिष्ठ उपसभापतिको जिम्मेवारीमा पुगेका छन्। महिला, युवा र विभिन्न क्षेत्रको प्रतिनिधित्वलाई केन्द्रीय संरचनामा समेट्ने प्रयास पनि भएको छ। लामो समयदेखि नेतृत्व र कार्यशैली परिवर्तनको माग गर्दै आएको कांग्रेस अब नयाँ नेतृत्वको हातमा पुगेको छ।

तर नेतृत्व परिवर्तन र पार्टी रूपान्तरण एउटै कुरा होइनन्। नयाँ अनुहारले आशा जगाउन सक्छ, तर त्यसलाई परिणाममा बदल्न नीति, संगठन र कार्यशैलीमा परिवर्तन आवश्यक हुन्छ। त्यसैले अहिलेको मुख्य प्रश्न गगन थापा कसरी नेतृत्वमा पुगे भन्नेभन्दा पनि बदलिएको कांग्रेसले अब कस्तो राजनीतिक बाटो समात्छ भन्ने हो।

नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहाससँग गहिरो रूपमा जोडिएको पार्टी हो। २००३ सालमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको स्थापना र २००६ सालमा नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेससँगको एकीकरणपछि विकसित भएको यस राजनीतिक धाराले राणा शासनविरुद्धको संघर्ष, २००७ सालको परिवर्तन र बहुदलीय लोकतन्त्रको पुनःस्थापनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। बीपी कोइरालाले अघि सारेको राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादको विचारले कांग्रेसलाई विशिष्ट राजनीतिक पहिचान दिएको छ।

तर ऐतिहासिक योगदान वर्तमानको सफलताको ग्यारेन्टी होइन। लोकतन्त्रका लागि संघर्ष गरेको पार्टीले आफ्नै संगठनमा लोकतान्त्रिक अभ्यास कति बलियो बनाएको छ, जनताका अपेक्षालाई कति सम्बोधन गरेको छ र सार्वजनिक जीवनमा कस्तो उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। इतिहासको गौरव जोगाउने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय त्यसका मूल्यमान्यतालाई वर्तमानमा व्यवहारमा उतार्नु हो।

पछिल्ला वर्षमा कांग्रेसमाथि नेतृत्वको पुस्तान्तरण, गुटगत प्रतिस्पर्धा, सत्ताकेन्द्रित राजनीति र नीतिगत अस्पष्टताका प्रश्न उठ्दै आएका छन्। पार्टीभित्र निर्णय कसरी हुन्छ, अवसरको वितरण कति पारदर्शी छ र सरकारमा सहभागी हुँदा आफ्ना सिद्धान्तलाई कति प्राथमिकता दिइन्छ भन्ने विषयले पनि यसको विश्वसनीयतालाई प्रभावित गरेको छ। यही पृष्ठभूमिमा गगन थापाको नेतृत्व उदाएको हो।

पार्टीभित्र सुधारको आवाज उठाउँदै आएका थापाले अब ती प्रतिबद्धता कार्यान्वयन गर्ने अवसर पाएका छन्। १५औँ महाधिवेशनबाट प्राप्त नेतृत्वले उनलाई संगठन पुनर्गठन गर्ने मात्र होइन, कांग्रेसको राजनीतिक चरित्र बदल्ने जिम्मेवारी पनि दिएको छ। तर महाधिवेशनमा प्राप्त समर्थनलाई जनताको विश्वासमा रूपान्तरण गर्नु उनको वास्तविक परीक्षा हुनेछ।

पहिलो चुनौती पार्टीभित्रको एकता र आन्तरिक लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्नु हो। विगतमा फरक समूहमा रहेका नेता तथा कार्यकर्तालाई समेट्नु आवश्यक छ, तर एकता पद बाँडफाँटमा सीमित हुनुहुँदैन। नीति, विचार र कार्यदिशामा साझा समझदारी निर्माण गर्नुपर्छ। नेतृत्वसँग असहमत हुनेहरूलाई पनि सम्मान गर्ने र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउने अभ्यास स्थापित नभएसम्म पार्टीको राजनीतिक संस्कृति बदलिएको मान्न सकिँदैन।

गगन थापाले विगतमा उठाएका सुधारका मुद्दा अब आफ्नै नेतृत्वमा कार्यान्वयन गर्नुपर्नेछ। नेतृत्व चयन, उम्मेदवार छनोट, राजनीतिक नियुक्ति र संगठन सञ्चालनमा योग्यता, योगदान तथा पारदर्शितालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। आन्तरिक लोकतन्त्रको माग गर्ने नेतृत्वले आलोचना र असहमतिलाई पनि सहज रूपमा स्वीकार गर्न सक्नुपर्छ।

महाधिवेशनपछि बनेको केन्द्रीय समितिको संरचनाले कांग्रेसको भावी दिशाबारे महत्त्वपूर्ण संकेत दिएको छ। महिला, युवा र विभिन्न क्षेत्रको प्रतिनिधित्वलाई समेट्ने प्रयास सकारात्मक छ। ३५ वर्षमुनिका युवाका लागि २१ सिट छुट्याउने व्यवस्था पनि नयाँ पुस्ताको सहभागिता बढाउने एउटा उपाय हो। तर प्रतिनिधित्वको संख्या बढ्दैमा निर्णय प्रक्रियामा प्रभावकारी सहभागिता सुनिश्चित हुँदैन।

महिलाले नीति निर्माण र नेतृत्वका महत्त्वपूर्ण तहमा कति भूमिका पाउँछन्, युवालाई वास्तविक जिम्मेवारी दिइन्छ कि दिइँदैन र विभिन्न समुदायका समस्या पार्टीको प्राथमिकतामा पर्छन् कि पर्दैनन् भन्ने कुराले समावेशिताको सार्थकता निर्धारण गर्नेछ। हिमाल, पहाड र तराईका आवश्यकता तथा विभिन्न सामाजिक समुदायका अनुभवलाई राष्ट्रिय नीतिमा समेट्न सक्नुपर्छ। प्रतिनिधित्वको उद्देश्य सूचीमा उपस्थिति बढाउनु मात्र होइन, निर्णय र अवसरमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु हो।

युवा पुस्ताका अपेक्षा पनि कांग्रेसले गम्भीरतापूर्वक बुझ्नुपर्छ। रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, सीप विकास, उद्यमशीलता, सार्वजनिक सेवामा सहज पहुँच र भ्रष्टाचार नियन्त्रण उनीहरूका प्रमुख सरोकार हुन्। युवालाई निर्वाचनका बेला परिचालन गर्ने वा पार्टीको प्रचारमा प्रयोग गर्ने भूमिकामा सीमित राखेर रूपान्तरण सम्भव हुँदैन। उनीहरूलाई नीति निर्माण र संगठन सञ्चालनमा निर्णायक भूमिका दिनुपर्छ।

कांग्रेसको रूपान्तरणको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष राष्ट्रिय राजनीतिमा यसको भूमिका हो। लोकतान्त्रिक व्यवस्था र संविधानको रक्षा गर्नु यसको ऐतिहासिक दायित्व हो, तर लोकतन्त्रको रक्षा गर्नु भनेको यथास्थितिलाई निरन्तरता दिनु होइन। भ्रष्टाचार, सार्वजनिक सेवामा ढिलासुस्ती, राजनीतिक हस्तक्षेप, न्यायमा पहुँचको समस्या र अवसरको असमानताले नागरिकको विश्वास कमजोर बनाउँछन्। कांग्रेसले यी विषयलाई विपक्षीको कमजोरी देखाउने अवसरका रूपमा मात्र नभई समाधान गर्नुपर्ने राष्ट्रिय एजेन्डाका रूपमा लिनुपर्छ।

प्रतिपक्षको भूमिका निर्वाह गर्दा पनि स्पष्ट दृष्टिकोण आवश्यक छ। सरकारका सबै निर्णयको विरोध गर्नु प्रतिपक्षको जिम्मेवारी होइन, न त सरकारमा सहभागी हुने वा समर्थन गर्ने नाममा गलत निर्णयप्रति मौन बस्नु उचित हुन्छ। सार्वजनिक हितमा भएका कामलाई समर्थन गर्ने, गलत निर्णयको तथ्य र तर्कका आधारमा विरोध गर्ने तथा वैकल्पिक नीति प्रस्तुत गर्ने क्षमता नै जिम्मेवार प्रतिपक्षको आधार हो। संसद्, संसदीय समिति र संवैधानिक निकायको प्रभावकारिता बढाउन कांग्रेसले रचनात्मक भूमिका खेल्नुपर्छ।

आर्थिक तथा सामाजिक नीतिमा पनि कांग्रेसले आफ्नो दृष्टिकोण स्पष्ट पार्नुपर्छ। रोजगारी सिर्जना, कृषि उत्पादनको बजार, साना तथा मझौला उद्यमको प्रवर्द्धन, गुणस्तरीय स्वास्थ्य र शिक्षा तथा सामाजिक सुरक्षाका विषयमा ठोस कार्यक्रम आवश्यक छन्। निजी क्षेत्रको भूमिकालाई प्रोत्साहन गर्दै श्रमिकको अधिकार र अवसरको न्यायोचित वितरण सुनिश्चित गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। बीपी कोइरालाको समाजवादी विचारलाई ऐतिहासिक नारामा सीमित नराखी वर्तमानको आर्थिक असमानता र सामाजिक सुरक्षाका प्रश्नसँग जोडेर व्याख्या गर्न सक्नुपर्छ।

सुशासन र जवाफदेहितामा कांग्रेसको विश्वसनीयता निर्णायक हुनेछ। भ्रष्टाचारको विरोध भाषणमा सीमित हुनुहुँदैन। आफ्ना नेता वा कार्यकर्तामाथि गम्भीर प्रश्न उठ्दा निष्पक्ष छानबिनको पक्षमा उभिने, राजनीतिक निकटताका आधारमा फरक मापदण्ड नअपनाउने र सार्वजनिक पदमा योग्यता तथा पारदर्शितालाई प्राथमिकता दिने अभ्यास आवश्यक छ। प्रेस स्वतन्त्रता, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सूचनाको हक र स्वतन्त्र न्यायपालिकाको पक्षमा पनि कांग्रेसले सत्ता र प्रतिपक्ष दुवै अवस्थामा समान अडान राख्नुपर्छ।

संगठनात्मक संरचनाको प्रभावकारिता अर्को चुनौती हो। ठूलो केन्द्रीय समितिले व्यापक सहभागिताको अवसर दिन सक्छ, तर स्पष्ट जिम्मेवारी र कार्यविभाजन नहुँदा निर्णय प्रक्रिया जटिल बन्न सक्छ। त्यसैले केन्द्रीय सदस्यको भूमिका स्पष्ट गर्ने, निर्णय कार्यान्वयनको समीक्षा गर्ने र प्रदेश, जिल्ला तथा स्थानीय तहलाई अधिकारसम्पन्न बनाउने काम आवश्यक छ। पार्टीको सफलता बैठक र पदको संख्याले होइन, संगठनले नागरिकका समस्या समाधानमा कति योगदान दिन्छ भन्ने आधारमा मापन हुनुपर्छ।

गगन थापाका लागि अवसरसँगै चुनौती पनि ठूलो छ। उनी अब पार्टीभित्र परिवर्तनको माग गर्ने नेताको भूमिकामा मात्र छैनन्; पार्टीको निर्णय र परिणामको जिम्मेवारी लिने नेतृत्वमा पुगेका छन्। विगतका कमजोरीलाई आलोचना गर्नु र तिनको विकल्प कार्यान्वयन गर्नु फरक कुरा हुन्। उनले आफ्ना प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा उतार्दै फरक विचार राख्नेहरूलाई विश्वासमा लिन, कठिन निर्णय गर्न र त्यसको जवाफदेहिता स्वीकार गर्न सक्नुपर्छ।

कांग्रेसको रूपान्तरणलाई अर्को निर्वाचनमा जित हासिल गर्ने रणनीतिमा मात्र सीमित गर्नु हुँदैन। निर्वाचन जित्नु महत्त्वपूर्ण भए पनि लोकतान्त्रिक दलको दीर्घकालीन सफलता नागरिकसँगको सम्बन्ध, नीतिगत विश्वसनीयता र सार्वजनिक जीवनमा देखाउने व्यवहारबाट मापन हुन्छ। निर्वाचनमा पराजित हुँदा पनि पार्टीले विचार, संगठन र जनसम्पर्कलाई प्रभावकारी राख्न सक्नुपर्छ।

अन्ततः बदलिएको कांग्रेसको भविष्य नेतृत्वको नयाँ अनुहार वा केन्द्रीय समितिको संरचनाले मात्र निर्धारण गर्नेछैन। पार्टीले आन्तरिक लोकतन्त्र बलियो बनाउँछ कि बनाउँदैन, महिलालाई निर्णयको केन्द्रमा पुर्‍याउँछ कि पुर्‍याउँदैन, युवालाई वास्तविक जिम्मेवारी दिन्छ कि दिँदैन र राष्ट्रिय राजनीतिमा जनताको हितअनुकूल भूमिका निर्वाह गर्छ कि गर्दैन भन्ने कुराले यसको दिशा तय गर्नेछ।

गगन थापाको नेतृत्वले कांग्रेसलाई नयाँ अवसर दिएको छ। अब त्यो अवसरलाई उपलब्धिमा बदल्नु आवश्यक छ। इतिहासको गौरवलाई वर्तमानको जिम्मेवारीसँग जोड्दै पार्टीको कार्यशैली, नीति र राजनीतिक संस्कारमा ठोस परिवर्तन गर्न सके मात्र कांग्रेस साँच्चिकै बदलिएको ठहरिनेछ। कांग्रेसका लागि अबको चुनौती नेतृत्व परिवर्तनको घोषणा गर्नु होइन, बदलिएको राजनीतिक व्यवहारबाट जनताको विश्वास जित्नु हो।

(लेखक समाजप्रेसकी ग्लोबल इडिटर एवं नेजाकी कोषाध्यक्ष हुन् । )