अस्टिन, टेक्सास — देशबाट हजारौँ माइल टाढा पुगे पनि आफ्नो माटोको सुगन्ध, पुर्खाले सुम्पिएको संस्कृति र नेपाली पहिचानप्रतिको आत्मीयता मेटिँदैन। यसको जीवन्त उदाहरण शनिबार अमेरिकाको टेक्सास राज्यको राजधानी अस्टिनमा देखियो, जहाँ काठमाडौं उपत्यकाको इतिहास, आस्था र सभ्यतासँग जोडिएको इन्द्रजात्रा उल्लासमय वातावरणमा मनाइयो।

अस्टिनस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरमा अस्टिन नेवा पुंचको आयोजनामा सम्पन्न इन्द्रजात्राले केही समयका लागि टेक्सासमै काठमाडौंको सांस्कृतिक झल्को प्रस्तुत गर्‍यो। परम्परागत नेवारी धिमे बाजाको गुञ्जन, कुमारीको रथ, पुलुकिसी, नाचगान र समुदायको उत्साहपूर्ण उपस्थितिले मन्दिर परिसर नेपाली संस्कृति र परम्पराको जीवन्त संगम बनेको थियो।

यो आयोजना एउटा चाड मनाउने अवसरमा मात्र सीमित थिएन। नेपालबाट टाढा जन्मिएका र हुर्किरहेका नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, संस्कृति, परम्परा र पहिचानसँग जोड्ने यसको महत्वपूर्ण उद्देश्य थियो। आफ्ना पुर्खाले पुस्तौँदेखि जोगाउँदै आएको संस्कृतिलाई नयाँ पुस्ताले तस्बिर र कथामा मात्र होइन, प्रत्यक्ष रूपमा देख्न, बुझ्न र अनुभव गर्न पाऊन् भन्ने भावनाले कार्यक्रमलाई अझ अर्थपूर्ण बनाएको थियो।

आस्था, इतिहास र सभ्यताको अनुपम संगम

इन्द्रजात्रा काठमाडौं उपत्यकाको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्वमध्ये एक हो। वर्षा, कृषि र समृद्धिसँग सम्बन्धित यस पर्वमा देवराज इन्द्रको पूजा गर्नुका साथै जीवित देवी कुमारी, गणेश र भैरवको रथयात्रासहित विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा निर्वाह गरिन्छ।

इन्द्रजात्रासँग एउटा रोचक किंवदन्ती पनि जोडिएको छ। जनश्रुतिअनुसार स्वर्गका राजा इन्द्र आफ्नी आमाका लागि मनपर्ने फूल लिन पृथ्वीमा आएका थिए। काठमाडौंको एउटा बगैँचामा फूल टिप्दै गर्दा उनलाई स्थानीयले नियन्त्रणमा लिएर बाँधेको कथन पाइन्छ।

छोराको खोजी गर्दै इन्द्रकी आमा काठमाडौं आइपुगेपछि उनले इन्द्रलाई मुक्त गरिदिन आग्रह गरेको र त्यसको बदलामा काठमाडौंवासीका माग पूरा गर्ने वचन दिएको किंवदन्ती छ। काठमाडौंमा खेती राम्रो हुने वातावरण बनाउने तथा दिवंगत आत्माहरूलाई स्वर्गमा स्थान प्राप्त हुने वरदान दिएपछि इन्द्रलाई लिएर उनी स्वर्ग फर्किएको जनविश्वास रहिआएको छ।

इन्द्रजात्राको ऐतिहासिक सुरुवातबारे पनि विभिन्न मान्यता पाइन्छन्। एउटा प्रचलित मान्यताअनुसार १०औँ शताब्दीमा राजा गुणकामदेवले काठमाडौं सहर स्थापनाको स्मरणमा इन्द्रजात्राको सुरुवात गरेका थिए। पछि राजा जयप्रकाश मल्लले विक्रम संवत् १७५६ मा कुमारी जात्रालाई इन्द्रजात्रासँग जोडेको मानिन्छ।

यसरी शताब्दीयौँदेखि निरन्तर चल्दै आएको इन्द्रजात्रा आज एउटा धार्मिक पर्व मात्र नभई काठमाडौं उपत्यकाको इतिहास, कला, वास्तुकला, संगीत, सामुदायिक जीवन र सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण प्रतीक बनेको छ।

धिमे बाजाको तालमा टेक्सासमा काठमाडौंको झल्को

अस्टिनमा आयोजित इन्द्रजात्राको प्रमुख आकर्षण कुमारीको रथ र पुलुकिसी रहे। परम्परागत नेवारी धिमे बाजाको तालमा नाचगान गर्दै कुमारीको रथ र पुलुकिसीलाई पशुपतिनाथ मन्दिरको तीन पटक परिक्रमा गराइएको थियो।

धिमे बाजाको ताल गुञ्जिँदा, कुमारीको रथ अघि बढ्दा र पुलुकिसी नाच्दा त्यहाँ उपस्थित नेपाली समुदायका लागि त्यो दृश्य केवल एउटा सांस्कृतिक प्रदर्शन थिएन। त्यो आफ्नो जन्मभूमिको सम्झना, पुर्खाको विरासत र नयाँ पुस्तासम्म नेपालीपन हस्तान्तरण गर्ने सामूहिक प्रयासको अभिव्यक्ति पनि थियो।

कार्यक्रममा स्थानीय अग्रज निर्मल श्रेष्ठ र बिना श्रेष्ठले इन्द्रजात्राको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्वबारे प्रकाश पारे। उनीहरूले विदेशमा हुर्किरहेको नयाँ पुस्तालाई नेपाली संस्कृति र परम्परासँग परिचित गराउँदै त्यसको संरक्षण र निरन्तरतामा जोड दिए।

त्यसैगरी, ग्रेटर अस्टिन नेपाली सोसाइटीका अध्यक्ष पदम ठकुराठीले नेपाली चाडपर्व र सांस्कृतिक गतिविधिले प्रवासमा रहेका नेपालीबीच आपसी सम्बन्ध, सद्भाव र एकतालाई थप मजबुत बनाउने धारणा व्यक्त गरे।

नयाँ पुस्तालाई आफ्नो जरासँग जोड्ने प्रयास

प्रवासमा आयोजना हुने यस्ता सांस्कृतिक पर्वको महत्व उत्सव र मनोरञ्जनभन्दा धेरै फराकिलो छ। यस्ता कार्यक्रम एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा भाषा, संस्कार, इतिहास र सांस्कृतिक पहिचान हस्तान्तरण गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम बन्दै गएका छन्।

विदेशमा जन्मिएका नेपाली मूलका बालबालिकाले जब धिमे बाजाको ताल सुन्छन्, कुमारीको रथ देख्छन्, पुलुकिसीको नाच हेर्छन् र आफ्ना अभिभावक तथा अग्रजबाट त्यसको कथा र इतिहास सुन्छन्, उनीहरूका लागि नेपाल केवल नक्सामा रहेको आफ्नो पुर्खाको देशमा सीमित रहँदैन। उनीहरूले नेपाललाई आफ्नो संस्कृति, परिवार र पहिचानसँग जोडेर अनुभव गर्ने अवसर पाउँछन्।

त्यसैले अमेरिकाजस्ता बहुसांस्कृतिक समाजमा मनाइने नेपाली चाडपर्वले दुई महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्—एकातिर नयाँ पुस्तामा नेपाली पहिचानलाई जीवन्त राख्ने र अर्कोतिर स्थानीय तथा अन्य समुदायलाई नेपालको समृद्ध कला, संस्कृति र परम्परासँग परिचित गराउने।

भूगोल टाढा, संस्कृति नजिक

रोजगारी, अध्ययन, व्यवसाय र अवसरको खोजीमा नेपालीहरू संसारका विभिन्न मुलुकमा पुगेका छन्। बसोबासको भूगोल फेरिएको छ, जीवनशैली फेरिएको छ र नयाँ पुस्ता फरक परिवेशमा हुर्किरहेको छ। तर भाषा, चाडपर्व, संस्कार र संस्कृति पुस्ताबाट पुस्तामा हस्तान्तरण भइरहेसम्म मातृभूमिसँगको सम्बन्ध जीवित रहन्छ।

टेक्सासको अस्टिनमा मनाइएको इन्द्रजात्राले यही सन्देशलाई फेरि जीवन्त बनाएको छ।

देशको सीमा पार गर्दैमा संस्कृति सीमापारि छुट्दैन। जन्मभूमिबाट हजारौँ माइल टाढा भए पनि